Javna preduzeća RS tonu u dugove: Građani plaćaju cijenu višegodišnjeg lošeg poslovanja

Dok vlasti RS godinama najavljuju reforme, reorganizaciju i odlučne promjene u javnim preduzećima, finansijski problemi ovih sistema ne prestaju.

Umjesto najavljivanog profesionaliziranja rukovodstva, smanjenja troškova i odgovornosti za loše poslovne rezultate, sve češće se kao izlaz iz krize nude nova kreditna zaduženja i budžetska pomoć.

Razmjere problema najbolje pokazuju najnoviji finansijski podaci. „Šume Republike Srpske“ traže kredit od 55 miliona KM, „Elektroprivreda Republike Srpske“ planira novo zaduženje od 50 miliona KM, „Željeznice Republike Srpske“ prošlu godinu završile su s gubitkom od 32 miliona KM, dok su obaveze Olimpijskog centra „Jahorina“ dostigle čak 145 miliona KM.

Iako se o dubinskim reformama govori godinama, konkretni rezultati i dalje su pod znakom pitanja. Sve se češće nameće i pitanje koliko dugo javna preduzeća mogu opstajati oslanjajući se na kredite i pomoć iz budžeta.

Šume i Elektroprivreda traže desetine miliona KM

Vlada RS je na sjednici održanoj 22. oktobra dala saglasnost za kreditno zaduženje preduzeća „Šume Republike Srpske“ u iznosu od 55 miliona KM.

Ovaj javni sistem prethodnu godinu završio je s gubitkom od gotovo devet miliona KM, što dodatno otvara pitanje njegove finansijske održivosti.

Ni situacija u „Elektroprivredi Republike Srpske“ nije mnogo bolja. Preduzeće je prethodnu godinu završilo s minusom od 27,8 miliona KM, što predstavlja jedan od najlošijih finansijskih rezultata u njegovom poslovanju.

Vlada RS-a je 5. novembra prihvatila inicijativu „Elektroprivrede“ za kreditno zaduženje od 50 miliona KM, uz garanciju Republike Srpske.

Tako se dva velika javna sistema ponovo okreću kreditima, dok građani i dalje čekaju konkretne rezultate reformi koje vlasti najavljuju godinama.

OC Jahorina i Željeznice opterećene milionskim gubicima

Finansijski problemi ne zaobilaze ni druge značajne javne sisteme.

Ukupne obaveze Olimpijskog centra „Jahorina“ dostigle su 145 miliona KM. Vlada Republike Srpske je u maju preuzela obavezu izmirenja milionskih dugova ovog centra, nastalih kroz dvije emisije obveznica.

S ozbiljnim finansijskim poteškoćama suočavaju se i „Željeznice RS“, koje su prošlu godinu završile s gubitkom od 32 miliona KM.

Ovi primjeri pokazuju da problemi nisu izolovani, već da se odnose na više strateški važnih javnih preduzeća čije poslovanje godinama prate najave o promjenama rukovodstva, strožoj kontroli i finansijskoj konsolidaciji.

Godinama najavljuju čistke, ali konkretnih rezultata nema

Reforma javnih preduzeća u Republici Srpskoj nije nova tema. Naprotiv, politički zvaničnici o njoj govore već godinama, najavljujući odgovornost rukovodilaca i drugačiji način upravljanja.

Još u aprilu 2022. godine tadašnji premijer Radovan Višković upoznao je predstavnike Evropske banke za obnovu i razvoj s namjerom Vlade da uspostavi posebnu jedinicu za nadzor rada javnih preduzeća.

U junu 2023. godine tadašnji predsjednik Republike Srpske Milorad Dodik poručio je da je rekonstrukcija javnih preduzeća ozbiljan posao koji mora donijeti konkretne rezultate, a ne samo mjere kojima bi se prikrivalo postojeće stanje.

Najavljeno je da će biti analizirani svi segmenti poslovanja, uz angažman stručnjaka koji bi trebali provesti proces reorganizacije.

U oktobru 2024. godine Višković je ponovo upozorio na loše stanje u „Šumama Republike Srpske“ i drugim javnim preduzećima, najavljujući da će biti zatražena odgovornost.

Dodik je u februaru 2025. najavio čistku u javnim preduzećima, poručujući da niko neće biti zaštićen.

Ni naredne godine nisu izostale slične najave. Premijer Republike Srpske Savo Minić je u decembru 2025. govorio o reformi javnih preduzeća, navodeći da je Vlada održala tematsku sjednicu o stanju u „Elektroprivredi“ i pripremila materijal o poslovanju „Željeznica Republike Srpske“.

Međutim, uprkos brojnim najavama, nova zaduženja i milionske obaveze pokazuju da finansijski problemi nisu riješeni. Ostaje otvoreno pitanje koliko je planiranih promjena zaista provedeno i koja su preduzeća uspjela popraviti svoje poslovanje.

Stručnjaci upozoravaju: Krediti nisu dugoročno rješenje

Profesor Ekonomskog fakulteta Univerziteta u Istočnom Sarajevu Predrag Mlinarević smatra da je za dugoročnu održivost javnih preduzeća, uz očuvanje njihovog javnog interesa, neophodan ozbiljan plan konsolidacije i reorganizacije.

Prema njegovim riječima, prvi korak mora biti detaljna analiza postojećeg stanja i poslovnih trendova, nakon čega bi trebalo pristupiti reorganizaciji, definisanju profitnih centara te optimizaciji organizacione strukture i broja zaposlenih.

„Plan razvoja treba biti osnova za zaduživanje i investicije koje bi omogućile dodatne prihode i produktivnu zaposlenost“, istakao je Mlinarević.

Drugim riječima, novo kreditno zaduženje samo po sebi ne može riješiti probleme ukoliko nije povezano s jasnim razvojnim planom, povećanjem prihoda i unapređenjem efikasnosti poslovanja.

Na problem političkog upravljanja javnim preduzećima upozorava i Srđan Traljić, menadžer za odnose s javnošću organizacije Transparency International BiH.

On ističe da se godinama slušaju obećanja o imenovanju stručnih i sposobnih ljudi na rukovodeće pozicije, ali da konkretni rezultati uglavnom izostaju.

„Od svega toga nismo vidjeli puno rezultata. Pristup je generalno takav da se javna preduzeća dijele po partijskoj liniji, odnosno da se posmatraju kao partijski plijen. Resursi tih preduzeća koriste se za stranku, za namicanje glasova“, upozorio je Traljić.

Ko će na kraju platiti cijenu lošeg poslovanja?

Dok politički zvaničnici godinama najavljuju reforme, finansijski izvještaji ukazuju na nastavak problema u javnim preduzećima RS.

Nova zaduženja mogu privremeno osigurati novac za izmirenje obaveza, ali ne rješavaju uzroke dugogodišnjih gubitaka i neefikasnog poslovanja.

Bez ozbiljne reorganizacije, profesionalnog upravljanja, transparentnosti i odgovornosti rukovodilaca, postoji opasnost da se finansijski problemi nastave gomilati.

A kada javna preduzeća ne mogu vlastitim prihodima pokriti obaveze, teret njihovog poslovanja u konačnici se može preliti na budžet, odnosno na građane, pišu Nezavisne.