Jezero na Jadranu kome ne smije da se priđe i sa čijeg dna zvone zvona
Usred kamenitog Cresa krije se jezero koje djeluje nestvarno: Slatka voda duboko ispod nivoa mora
Usred kamenitog otoka Cresa nalazi se prizor koji više podsjeća na kontinentalni pejzaž nego na jadransko ostrvo. Između brda smjestila se ogromna površina slatke vode – Vransko jezero, jedan od najneobičnijih prirodnih fenomena ovog dijela Jadrana.
Na prvi pogled djeluje kao mjesto stvoreno za kupanje, pecanje ili vožnju čamcem. Međutim, ništa od toga nije dozvoljeno.
Vransko jezero ključni je izvor pitke vode za Cres i Lošinj i upravo zbog toga je pristup njegovoj obali strogo ograničen. Posjetiocima preostaje da ga posmatraju s panoramskih tačaka na okolnim uzvišenjima.
Razlog za tako strogu zaštitu postaje jasniji kada se pogleda šta se zapravo krije ispod njegove mirne površine.
Jezero zauzima oko 5,75 kvadratnih kilometara, a na najdubljem mjestu doseže 74,5 metara. Njegova prosječna površina nalazi se približno 13 metara iznad nivoa mora, dok se najdublja tačka dna spušta oko 61,5 metara ispod nivoa mora.
Zbog toga je Vransko jezero kriptodepresija, i to najveća u Hrvatskoj. Procjenjuje se da u njemu ima približno 220 miliona kubnih metara izuzetno kvalitetne slatke vode.
Zašto se zove Vransko jezero?
Lokalno stanovništvo vijekovima ga je jednostavno nazivalo – Jezero.
Današnji naziv dobilo je po obližnjem selu Vrana, koje se nalazi na padinama iznad njega. Naziv „Vransko“ u pisanim izvorima povezuje se s italijanskim prirodnjakom i putopiscem Albertom Fortisom, koji je tokom 18. vijeka istraživao i opisivao dalmatinska i kvarnerska ostrva.
U njegovom djelu iz 1771. godine pojavljuje se naziv Lago di Vrana o Jesero, a kasnije su ga preuzimali kartografi i drugi putnici.
Ni naziv sela Vrana, prema stručnim izvorima, nema veze s pticom vranom. Naselje se povezuje s nekadašnjom rimskom vojnom postajom Urana, koja se nalazila na putu između antičkog Cresa i Osora.
Ali porijeklo imena možda je i najmanje neobičan dio ove priče.
Odakle toliko slatke vode usred krškog otoka?
Cres je izrazito krševito područje na kojem voda uglavnom brzo prodire kroz propusno tlo. Zato je postojanje ovako velikog slatkovodnog jezera decenijama privlačilo pažnju geologa i hidrologa.
Nekada se čak pretpostavljalo da voda do jezera podzemnim putem stiže s kopna.
Kasnija hidrološka istraživanja pokazala su drugačije: voda u jezeru prvenstveno potiče od padavina koje padaju direktno na jezero i njegov sliv. Jezero nema klasične vidljive rijeke koje se u njega ulijevaju niti vidljiv površinski odvod.
Nastanak ovog neobičnog sistema povezuje se s geološkom prošlošću i promjenama nivoa mora nakon posljednjeg ledenog doba.
U podzemlju se pritom odvija posebno zanimljiv proces. Slatka i slana voda nalaze se u istom krškom sistemu, ali zbog manje gustine slatka voda ostaje iznad slane. Velika masa jezerske vode i hidrogeološki odnosi pomažu u sprečavanju značajnijeg prodora mora u jezero.
Zbog toga je nivo vode mnogo važniji nego što bi se na prvi pogled moglo pretpostaviti.
Ukoliko bi vodostaj previše opao, ravnoteža bi mogla biti narušena i povećao bi se rizik od prodora slane vode. Zato se stanje Vranskog jezera pažljivo prati, posebno tokom sušnih godina i ljetnih mjeseci kada potrošnja vode raste.
Nauka ima jedno objašnjenje, a legenda sasvim drugo
Ako hidrogeologija nije dovoljno uzbudljiva, stanovnici Cresa vijekovima imaju mnogo dramatičniju priču o tome kako je jezero nastalo.
U narodnoj tradiciji poznata je legenda o sestrama Gavankama.
Prema jednoj verziji predanja, na mjestu današnjeg jezera nekada se prostirala plodna dolina. U njoj su živjele dvije sestre – jedna siromašna i dobra, a druga veoma bogata, ali pohlepna i okrutna.
Bogata sestra posjedovala je veliki dvorac i plodnu zemlju, ali nije željela pomoći ni vlastitoj sestri ni siromašnima.
Kazna je, prema legendi, bila strašna.
Zemlju je pogodio snažan potres, nakon kojeg je voda preplavila dolinu. Dvorac bogate sestre nestao je pod vodom, a na njegovom mjestu nastalo je Vransko jezero.
Tu priča postaje još neobičnija.
Ostaci dvorca navodno su i danas na dnu
Predanje kaže da se ostaci potopljenog dvorca i danas nalaze na dnu jezera, a da se tokom jakih oluja iz dubine ponekad može čuti zvonjava njegovih zvona.
Postojale su i priče da su ribarima nekada mreže zapinjale za ostatke građevina ispod površine.
Naravno, za postojanje potopljenog dvorca nema naučnih dokaza – riječ je o lokalnoj legendi koja se generacijama prenosila na Cresu.
Kameni zidovi ipak postoje
U okolini jezera zaista postoje tragovi nekadašnjeg života, mada su mnogo manje misteriozni od potopljenog dvorca.
Riječ je o takozvanim ograjicama, starim pašnjačkim parcelama ograđenim gromačama, odnosno tradicionalnim kamenim suhozidima. One se niz padine spuštaju sve do nivoa jezera.
Njihovo postojanje podsjeća na vrijeme kada su stanovnici okolnih sela prilazili vodi sa stokom i kada je jezero bilo neposredan dio svakodnevnog života lokalnog stanovništva.
Prije izgradnje savremenog vodovoda voda iz jezera prenosila se u zemljanim posudama i drvenim bačvama poznatim kao batalunge. Zbog udaljenosti i nepristupačnog terena, na taj način su je uglavnom mogla koristiti naselja u centralnom dijelu Cresa.
Sve se promijenilo nakon Drugog svjetskog rata.
Jezero je promijenilo život na Cresu i Lošinju
Izgradnja vodovodnog sistema počela je 1946. godine.
Prvo ostrvsko naselje koje je dobilo vodu iz novog sistema bio je Orlec 1952. godine, dok je grad Cres priključen godinu kasnije, 1953.
Vodovod je zatim nastavljen prema jugu: Belej je vodu dobio 1955, Osor i Nerezine 1959, Mali Lošinj 1960, a Veli Lošinj 1963. godine.
Danas Vransko jezero predstavlja osnovu vodosnabdijevanja cresko-lošinjskog područja. Voda je izuzetnog kvaliteta, a stručni izvori navode da nije potrebno klasično složeno kondicioniranje kakvo se primjenjuje kod mnogih drugih izvorišta, već se provode odgovarajući postupci obrade i preventivne dezinfekcije.
Upravo zato je zaštita jezera toliko stroga.
Kupanje, pecanje, kampovanje i boravak uz obalu nisu dozvoljeni, a zaštitne mjere uvedene su kako bi se sačuvao jedan od najvažnijih izvora vode na otocima.
U samom jezeru, međutim, život nije zabranjen. U njemu žive ribe poput štuke, klena i linjaka, kao i druge slatkovodne vrste.
Lokalna predanja idu još dalje – u pričama stanovnika Cresa pojavljuju se čak i vile koje navodno nastanjuju pećine u okolini jezera.
Za ljude je, ipak, granica jasna.
Vranskome jezeru ne možete jednostavno prići i spustiti se do njegove obale. Ali ga možete posmatrati s okolnih panoramskih tačaka.
A kada nema vjetra, njegova površina postaje gotovo potpuno mirna. Nebo i okolna brda tada se ogledaju u vodi ispod koje se, zavisno od toga vjerujete li više nauci ili starim pričama s Cresa, krije složen krški sistem – ili potopljeni dvorac čija zvona još čekaju sljedeću veliku oluju.
