Ko je napravio džinovske kamene kugle u šumama kod Zavidovića? Nauka ima odgovor

U šumama kod Zavidovića, uz Duboki potok, na padinama prekrivenim zelenilom, „razbacane“ su kamene kugle pravilnog, često gotovo savršenog oblika.

Neke su prečnika od nekoliko desetina centimetara, dok je težina jedne iz Podubravlja procijenjena na više od 35 tona i vodi se kao najveća u Evropi.

Ove neobične kamene tvorevine već godinama privlače pažnju turista, istraživača i ljubitelja misterija. Neki u njima vide prirodni geološki fenomen, drugi „prepoznaju“ ostatke drevne civilizacije, a ima i onih koji gledaju prema nebu i povezuju ih s meteoritima.

Ali priča o zavidovićkim kuglama zapravo je mnogo zanimljivija kada se odvoje činjenice od pretpostavki.

Nisu sve kamene kugle iste

Kada se govori o kamenim kuglama, važno je napomenuti da su otkrivane širom svijeta, ali nisu sve iste.

Najpoznatije su kugle iz Kostarike, koje su povezane s kulturom Diquís i koje su, prema arheološkim istraživanjima, isklesali ljudi.

Postoje, međutim, i kuglaste tvorevine koje nastaju prirodnim putem. Zovu se konkrecije, a one u Bosni i Hercegovini pripadaju toj grupi.

I možda nekima zvuči nevjerovatno, ali priroda zaista može napraviti veoma pravilne okrugle oblike.

Proces počinje u sedimentu, odnosno u slojevima mekog pijeska, mulja i drugog materijala koji su se taložili tokom veoma dugog vremenskog perioda. U osnovi je sitno jezgro – zrno pijeska, fragment minerala, fosil ili neki drugi komadić materijala koji se razlikuje od ostalog.

Kroz sediment prolazi voda koja nosi rastvorene minerale. Oni se postepeno talože oko jezgra i cementiraju okolni materijal. Ako se proces odvija približno ravnomjerno u svim pravcima, tvorevina počinje poprimati oblik kugle.

Zato je zanimljivo poređenje s biserom: i on nastaje postepenim taloženjem slojeva oko jezgra. Razlika je, naravno, u tome što biser nastaje u organizmu i relativno brzo, dok geološke konkrecije nastaju tokom ogromnih vremenskih perioda.

Drugim riječima, nije potrebno da postoji drevni majstor s čekićem i dlijetom da bi priroda napravila nešto što izgleda kao da je obrađeno ljudskom rukom.

Kako su kugle dospjele na površinu?

Ako su nastale unutar sedimenta, postavlja se logično pitanje: kako su se onda našle u šumi? Odgovor se može tražiti u eroziji.

Sediment koji ih je okruživao vremenom je mogao biti mnogo mekši od same kugle. Voda, padavine i drugi erozivni procesi postepeno odnose okolni materijal, dok otporniji dio ostaje.

Zbog toga nije neobično što se slične geološke tvorevine mogu pronaći upravo na mjestima gdje voda intenzivno erodira teren – uz potoke, na padinama i u udubljenjima.

U slučaju Zavidovića, lokalno predanje govori da su velike padavine i promjene toka potoka tokom prošlog vijeka otkrile dio kugli koje su ranije bile skrivene ispod zemlje.

Oko 60 kugli na području Zavidovića

Na području grada Zavidovići do sada je evidentirano oko 60 kamenih kugli na 11 različitih lokacija. Najveća koncentracija nalazi se u naselju Grab–Mećevići, gdje je pronađeno više od 20 kugli. Grad Zavidovići ovaj lokalitet opisuje kao jedan od rijetkih takvih fenomena u svijetu.

Posebnu pažnju privukla je ogromna kugla pronađena u Podubravlju 2016. godine.

Njene dimenzije u različitim izvorima nisu potpuno iste, ali se navodi prečnik od približno tri do više od tri metra. Na osnovu mjerenja gustine i zapremine, procijenjena masa iznosi oko 37,3 tone.

Zbog toga se ova kugla često predstavlja kao najveća poznata kamena kugla u Evropi, a pojedini izvori čak tvrde da je najveća na svijetu. Ipak, takve rekorde treba uzimati s dozom opreza jer ne postoji jedinstvena svjetska baza svih kamenih sfera i njihova mjerenja nisu svuda izvršena na isti način.

A šta je s meteoritima i drevnim civilizacijama?

Inače, jedna od popularnih teorija jeste da su kugle ostaci meteorita. Problem je što njihov izgled i geološki kontekst ne daju dobru osnovu za takvo objašnjenje.

Meteoriti mogu imati veoma različite oblike i sastave, ali činjenica da su ove kugle pronađene u sedimentnom okruženju i u grupama uz vodotok mnogo se bolje uklapa u geološka objašnjenja nego u ideju da su nastale udarima meteorita.

Druga, mnogo kontroverznija teorija jeste da su kugle napravili ljudi.

Najpoznatiji zagovornik te ideje je Semir Osmanagić, koji je poznat i po svojim tvrdnjama o takozvanim bosanskim piramidama kod Visokog. Osmanagić je zavidovićke kugle predstavljao kao moguće ostatke veoma stare ljudske civilizacije.

Fondacija povezana s njegovim istraživanjima objavila je analize prema kojima bi sastav kugli mogao ukazivati na vještačko porijeklo. Ali, mada je zanimljivo pomenuti tu hipotezu, struka to ne prihvata i ne treba je predstavljati kao dokazanu činjenicu.

Istraživanja i analize sastava pokazuju da je riječ o prirodnim tvorevinama sedimentnog porijekla.

Ono što priči daje kraj je jednostavno: kugle u Zavidovićima sastavljene su od istog materijala kao okolna stijena, samo su jače cementirane. Da su ih ljudi klesali, ne bi ležale u sedimentu iz kojeg su nastale, podvlači N1info.ba.

Mjesto gdje nauka i misterija žive jedna pored druge
Kamene sfere nisu pronađene samo u Bosni i Hercegovini, a i tamo su evidentirane na više lokacija. Ipak, lokalitet kod Zavidovića postao je turistička atrakcija. Park „Kamene kugle“ u Grabu uređen je stazama, a lokacija privlači posjetioce iz Bosne i Hercegovine, ali i regiona i drugih evropskih zemalja.

Oko kugli su se razvila i različita vjerovanja o njihovoj „energiji“, pa pojedini posjetioci dolaze da meditiraju ili ih doživljavaju kao posebno mjesto.

U svakom slučaju, kamene kugle kod Zavidovića ostaju jedan od najneobičnijih prirodnih fenomena Bosne i Hercegovine – i mjesto gdje granica između geologije, arheologije, turizma i misterije postaje posebno zanimljiva.